Daha net soralım: idare makamında olanlar ya da kendilerini emir kabul edenler; hesap verebilecek evsaftalar mı?
Hesap verebilecek bir durum olduğunda nasıl hesap veriyorlar?
Ya da verebiliyorlar mı?
“Hesaba çekilmeden evvel hesaba çekiliniz” sözüne ne kadar vakıflar?
Veyahut da hesap vermekten kaçınıp meselenin üzeri mi örtülüyor?
Olgular bir kenara bırakılıp idare altındakiler algıyla mı idare ediliyor?
Ya da bununla mücadele eden lider, paçasından tutulup bataklığa mı çekiliyor?
Bu konu, rızaya dayalı, gönüllük esasına göre “hakimiyet” kurma teorisi midir?
İdare edilenler, hangi saiklerle metbû oluyorlar?
Rızaya dayalı mahkumiyeti nasıl kabullenebiliyorlar?
O vakit bu konulara biz cevap arayalım.
Cevabı da yerli/Müslüman ve yabancı düşünürlerin tespitlerinden yola çıkarak verelim.
• İbn Haldun, (Mukaddime adlı eserinde): “Mağlup, galibin kılık kıyafetini, inancını ve âdetlerini taklide daima meyillidir. Çünkü insan, kendisine galip gelende bir kemal vehmeder ve onun rızasını kazanmaya çalışır.”
• Antonio Gramsci (İtalyan Marksist düşünür, Hapishane Defterleri adlı eserinde): “Hâkim sınıflar, toplumu yalnızca zorla değil, rıza üreterek yönetir.” Antonio Gramsci buna “hegemonya” adını verir.
• Walter Lippmann (Amerikalı gazeteci 1922’de): “Bu rıza imal edilebilir bir rızadır.”
• Edward Louis Bernays (Yahudi kökenli Amerikalı modern propagandanın kurucusu). “Rızanın Mühendisliği” kavramıyla cemiyetin/toplulukların nasıl yönlendirileceğini tarif eder: “modern ve kalabalık demokratik toplumlarda düzenin sağlanması ve kaosun önlenmesi için kitlelerin "görünmez bir hükümet" tarafından yönlendirilmesi gerekir. Rızanın mühendisliği, insanların kendi özgür iradeleriyle karar verdiklerini düşünmelerini sağlarken, aslında önceden tasarlanmış propagandalara uygun şekilde hareket etmelerini sağlama sanatıdır.”
• Edward Herman ile Noam Chomsky: “Rızanın İmalatı’ nda bu üretimin medya eliyle nasıl yapıldığını anlatır.
***
Gelelim hesap verilebilirliğe…
Ve bizim için asıl olan da budur.
Cemiyeti, toplulukları idare edenler, bir şekliyle idaresi altındakileri sevk ve idare ederler.
Sevk ve idare makamında olanların, Hz. Ömer Efendimizin (ra) şu sözünde saklı olan hikmete vakıf olmaları mecburidir:
“Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin, büyük hesap günü için kendinizi hazırlayın! Çünkü kıyamet gününde hesap, ancak dünyada iken kendisini hesaba çekenler için kolay olacaktır.”(Tirmizî, Sıfatü’l-kıyâme, 25.)
Bu sözden ne anlamalıyız?
İnsanın, henüz vakti varken kendi davranışlarını, niyetlerini ve hayatını samimiyetle gözden geçirmesi gerektiğini anlamalıyız.
Başkaları hakkında hüküm vermeden, kendi nefsimizin ve sorumluluklarımızın ne halde olduğuna bakmamızı öğütleyen bir sözdür.
***
Hesap verilebilirliğe, sorumluluk almaya dair bir örnekle konuyu daha müşahhas hale getirelim.
Hz. Ömer (ra), halifeliği zamanında yapılan bir savaşın ardından ganimetler taksim edilir.
Herkese bir parça da kumaş düşer.
Hz. Ömer (ra), birkaç gün sonra, üzerinde o kumaştan dikilmiş bir elbiseyle cemaate hitap etmek için minbere çıkar.
“Ey müminler! Beni dinleyin ve bana uyun” der.
Arka saflarda bulunan bir sahabeden itiraz yükselir:
“Ey müminlerin emiri! Seni dinlemiyorum, sana itaat de etmiyorum! Çünkü sen Allah’ın ve Resul’ünün yolundan gitmiyorsun!”
Halife Hz. Ömer(ra), “Neden?” diye sorar.
İtiraz eden sahabe şu şekilde konuşur:
“Ganimet taksiminde hiçbirimize elbise diktirecek kadar kumaş düşmediği halde, görüyorum ki sen o kumaştan fazla almış, bir elbise yaptırmışsın!”
Hz. Ömer(ra), hemen cemaatin arasındaki bulunan oğlu Abdullah bin Ömer’i (r.a.) işaret eder.
Hz. Ömer’in (ra) evladı Abdullah bin Ömer (r.a.), kalkıp meseleyi şu şekilde açıklığa kavuşturur:
“Kumaşlar taksim edildikten sonra babama dedim ki:
-Bu kumaş tek başına ne benim ne de senin işine yarar. Ben hakkımı sana vereyim de kendine güzel bir elbise yaptır.
Babam da kabul etti.
İşte o elbise, iki hissenin kumaşından dikilmiştir.”
Gözler biraz önce Halife’yi ikaz eden zata çevrilir.
Tekrar ayağa kalkar: “Şimdi konuş ey müminlerin emiri! Dinliyor ve sana itaat ediyorum.”
Yani meselenin özü ve özeti hesap vermek, verebilmektir.
Bunu idaresi altındakilere, onların akıllarında hiçbir şüphe kalmayacak şekilde izah etmektir, mesele.
Hz. Ömer’in (ra) devleti yönetirken gösterdiği adalete, şeffaflığa ve halka hesap verme iradesidir.
Burada bir incelik var.
Bu inceliğin idrakinde olmak esas meseledir.
Hz. Ömer (ra), hakikatte minberin ne olduğunu çok iyi biliyordu.
Kalabalığın önüne çıkarsan, cemiyet ve cemaati idareye talip olursan; gelecek soruları da tenkitleri de peşinen kabul etmişsin demektir.
Çünkü o cemiyet ve cemaatin önünde çıkmak demek (minbere çıkmakta olduğu gibi), sorgulanmayı da sorgulanmayı da beraberinde getirmek demektir.
***
Hz. Ömer (ra), halife olduğunda o elbisenin hesabının sorulacağından emindi.
Pekiyi, cemiyeti, toplulukları idare edenler, hesabının sorulacağından emin miydi?