Yatırım fonları, yatırımcıların birikimlerini farklı sermaye piyasası araçlarında değerlendirmesine imkan sağlıyor. Ancak fon yatırımlarında da alım-satım işlemlerinin belirli kurallar ve takas süreleri içerisinde tamamlanması gerekiyor.
Özellikle son dönemde bazı fonlarda ödeme ve likidite sorunlarının gündeme gelmesiyle birlikte yatırımcıların aklındaki soru da değişti: Fon temerrüde düşerse ne olur?
Burada öncelikle önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Bir yatırım fonunun varlıklarında değer kaybı yaşanması ile fonun bir takas veya ödeme yükümlülüğünü zamanında yerine getirememesi aynı durum değil.
Fon temerrüdü nedir?
Fonlarda temerrüt kavramı, gerçekleşen işlemler kapsamında doğan yükümlülüklerin belirlenen süre içerisinde yerine getirilmemesiyle gündeme gelebilir.
Örneğin bir fon işleminde yerine getirilmesi gereken nakit veya menkul kıymet yükümlülüğünün zamanında karşılanmaması, ilgili piyasa ve takas kuralları kapsamında temerrüt sürecini doğurabilir.
Bu nedenle “fon temerrüde düştü” ifadesinin hangi işlem ve yükümlülük açısından kullanıldığı önem taşıyor.
Yatırım fonlarında katılma payları MKK nezdinde yatırımcı bazında kayden izleniyor. Fonun toplam değeri ise portföyde bulunan varlıkların değeri, fonun alacakları ve borçları dikkate alınarak hesaplanıyor.
Fon temerrüde düşerse yatırımcının parası ne olur?
Bir fon işleminde temerrüt yaşanması, yatırımcının fon katılma paylarının otomatik olarak değersiz hale geldiği anlamına gelmez.
Yatırım fonlarında yatırımcının sahip olduğu katılma payları MKK nezdinde yatırımcı bazında takip edilir. Dolayısıyla fonun belirli bir işlemindeki ödeme veya takas sorunu ile yatırımcının fondaki mülkiyet hakkını birbirinden ayırmak gerekir.
Ancak temerrüt, yatırımcının satış talimatının karşılığını zamanında alamaması veya işlemin öngörülen sürede tamamlanmaması gibi sonuçlara yol açabilir. Sürecin nasıl ilerleyeceği ise fonun türüne, işlemin niteliğine ve ilgili piyasa kurallarına göre değişir.
Fonun değeri düşerse bu temerrüt anlamına mı gelir?
Hayır.
Fon portföyündeki hisse senetleri, tahviller, döviz, altın veya diğer yatırım araçlarının değer kaybetmesi fonun birim pay fiyatının düşmesine neden olabilir. Bu durum tek başına temerrüt anlamına gelmez.
SPK'nın yatırım fonlarına ilişkin açıklamasında da fon yatırımcısının getirisinin portföyde bulunan varlıkların değerindeki değişimlere bağlı olduğu belirtiliyor. Portföydeki varlıkların değeri düşerse fonun toplam değeri ve dolayısıyla yatırımcının payının değeri de düşebilir.
Yani değer kaybı başka, temerrüt başka bir durumdur.
Fon satış emrini karşılayamazsa ne olur?
Yatırımcının fondaki payını satmak istemesi halinde işlemin gerçekleşeceği zaman ve uygulanacak fiyat, fonun izahnamesi, yatırımcı bilgi formu ve ilgili işlem kurallarına göre belirlenir.
Bazı fonlarda satış talimatı ile paranın yatırımcıya geçmesi arasında belirli bir süre bulunabilir. Bu nedenle satış emrinin hemen nakde dönüşmemesi tek başına temerrüt anlamına gelmez.
Ancak işlem için belirlenen yükümlülüğün süresinde yerine getirilmemesi halinde ilgili düzenlemeler çerçevesinde temerrüt hükümleri devreye girebilir.
Yatırımcı parasını Takasbank mı garanti ediyor?
Bu noktada yatırımcıların dikkat etmesi gereken önemli bir ayrım bulunuyor.
Takas ve saklama mekanizmalarının bulunması, yatırım fonundaki yatırımın değer kaybetmeyeceği veya yatırımcının parasının her durumda garanti altında olduğu anlamına gelmez.
Fonun yatırım yaptığı varlıkların fiyatı düşebilir ve buna bağlı olarak yatırımcının fon payının değeri azalabilir. SPK da yatırım fonlarına yatırım yapılırken anaparanın bir kısmının kaybedilebileceği konusunda yatırımcıları açıkça uyarıyor.
Dolayısıyla “Takasbank var, fon ne olursa olsun para garanti” şeklindeki bir yaklaşım doğru değildir.
Fon temerrüdünde yatırımcı ne yapmalı?
Bir fon işleminde ödeme veya takas gecikmesi yaşandığını düşünen yatırımcının öncelikle fonun ve portföy yönetim şirketinin yaptığı resmi açıklamaları takip etmesi gerekiyor.
Özellikle şu bilgiler kontrol edilmeli:
- Satış talimatının hangi tarihte verildiği,
- Fonun valör süresi,
- İşlemin gerçekleşmesi gereken tarih,
- Ödemenin yatırımcı hesabına geçmesi gereken tarih,
- Fonun izahname ve yatırımcı bilgi formundaki hükümler,
- KAP ve ilgili kurumlar tarafından yapılan açıklamalar.
Katılma paylarının fiyatı ve alım-satım esasları fonun kendi belgelerinde ve ilgili platformlarda belirlenen kurallara göre takip ediliyor. SPK'ya göre fon katılma paylarının birim fiyatı her iş günü hesaplanarak ilgili yerlerde ve uygun fonlarda TEFAS üzerinden ilan edilebiliyor.
Temerrüt ile fonun tasfiyesi aynı şey değil
Bir fon işleminde temerrüt yaşanması, fonun otomatik olarak kapatıldığı veya tasfiye edildiği anlamına gelmiyor.
Temerrüt, belirli bir yükümlülüğün zamanında yerine getirilmemesiyle ilgili bir durumken, tasfiye fonun faaliyetinin sona erdirilmesine ilişkin farklı bir süreçtir.
SPK'nın yatırım fonlarına ilişkin rehberinde tasfiye halinde izlenmesi gereken ayrı usuller bulunuyor. Bu nedenle yatırımcıların “temerrüt oldu, fon kapanıyor” şeklinde doğrudan bir sonuca varmaması gerekiyor.
Fon yatırımcısı için en önemli risk ne?
Yatırım fonlarında temel risk, fon portföyünde bulunan varlıkların değer kaybetmesiyle yatırımcının sahip olduğu katılma payının değerinin azalmasıdır.
Bunun yanında likidite, işlem süresi, valör, portföy yapısı ve fonun yatırım stratejisi de yatırımcının karşılaşabileceği riskleri etkiler.
SPK da yatırım fonu seçilirken fonun türünün ve portföy bileşiminin incelenmesini, risk düzeyinin dikkate alınmasını öneriyor.
Fon temerrüdünde yatırımcı parasını ne zaman alır?
Bunun için tüm fonlar açısından geçerli tek bir süre vermek mümkün değil.
Ödeme tarihi; fonun türüne, katılma payı alım-satım esaslarına, işlemin valörüne ve yaşanan sorunun niteliğine göre değişebilir.
Bu nedenle yatırımcının öncelikle fonun izahnamesinde, yatırımcı bilgi formunda ve ilgili resmi açıklamalarında belirtilen işlem sürelerini kontrol etmesi gerekiyor.
Özetle, fonlarda temerrüt yaşanması yatırımcı açısından ciddi şekilde takip edilmesi gereken bir durum olsa da fonun değer kaybetmesi, satış işleminin normal valör süresinde gerçekleşmesi ve gerçek anlamda temerrüt yaşanması birbirinden farklı kavramlar olarak değerlendirilmelidir.
